มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) ชูแนวคิด “Sustainability Intelligence” หรือ “ความฉลาดด้านความยั่งยืน” ในการเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมวิชาการเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัย ครั้งที่ 5 ส่งเสริมการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการความปลอดภัยและสิ่งแวดล้อม พร้อมแลกเปลี่ยนนวัตกรรมจากเครือข่ายมหาวิทยาลัยทั่วประเทศ มุ่งสู่การพัฒนาห้องปฏิบัติการยั่งยืน (Sustainable Lab) สอดรับเป้าหมายการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ของประเทศไทย
ท่ามกลางกระแสโลกที่ให้ความสำคัญกับการพัฒนาอย่างยั่งยืน ห้องปฏิบัติการหรือห้องแล็บ ซึ่งเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของการทำวิจัย การสร้างองค์ความรู้ และการพัฒนานวัตกรรม จำเป็นต้องปรับตัวให้ทันต่อความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โดยเฉพาะห้องปฏิบัติการที่มีการใช้พลังงานสูง ซึ่งบางประเภทอาจใช้พลังงานมากกว่าสำนักงานทั่วไปถึง 6 เท่า อีกทั้งยังมีของเสียและมลพิษจากกระบวนการวิจัย จึงเกิดแนวคิด “ห้องปฏิบัติการยั่งยืน” (Sustainable Lab) ที่ให้ความสำคัญกับการจัดการพลังงาน การลดการปล่อยมลพิษสู่สิ่งแวดล้อมและลดการปล่อยคาร์บอน การดูแลความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงานและชุมชน ตลอดจนการบริหารจัดการข้อมูลอย่างโปร่งใสและตรวจสอบได้ ตามแนวทางสิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล (ESG)
ผศ.สุชาดา ไชยสวัสดิ์ ที่ปรึกษาศูนย์การจัดการด้านพลังงาน สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัย และอาชีวอนามัย (EESH) และที่ปรึกษาโรงงานต้นแบบผลิตยาชีววัตถุแห่งชาติ มจธ. กล่าวว่า ห้องปฏิบัติการแม้จะเป็นหัวใจสำคัญของการวิจัยพัฒนาและสร้างนวัตกรรม แต่ก็เป็นพื้นที่ที่มีการใช้พลังงานสูงและก่อให้เกิด Carbon Footprint รวมถึงมีการใช้สารเคมีและสารอันตรายที่ก่อให้เกิดผลกระทบต่อความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงานจึงจำเป็นต้องยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยควบคู่กับการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เพื่อให้การพัฒนางานวิจัยและนวัตกรรมสามารถเติบโตได้อย่างยั่งยืน
สำหรับประเทศไทย การยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการได้รับการผลักดันอย่างต่อเนื่องจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ร่วมกับเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยจากมหาวิทยาลัยและภาคีเครือข่ายจากภาครัฐทั่วประเทศมาเป็นเวลากว่า 15 ปี โดยในช่วง 5 ปีแรก มุ่งสร้างองค์ความรู้ ความเข้าใจ และพัฒนาห้องปฏิบัติการต้นแบบ ก่อนต่อยอดในช่วง 10 ปีถัดมาจนถึงปัจจุบัน สู่การยกระดับมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยทางเคมีผ่านกระบวนการประเมินตนเองโดยใช้ระบบ ESPReL พร้อมด้วยระบบการประเมินจากผู้ทรงคุณวุฒิภายนอก เพื่อขอรับการรับรองมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยตามระบบ Peer Evaluation พร้อมส่งเสริมให้ทุกห้องปฏิบัติการนำแนวทางจากห้องปฏิบัติการต้นแบบไปปรับใช้ เพื่อมุ่งสู่การเป็นห้องปฏิบัติการปลอดภัยตามมาตรฐานในระดับชาติที่พร้อมก้าวสู่ระดับสากล นอกจากนั้น วช.ยังสนับสนุนการพัฒนาบุคลากรให้เกิดความเชี่ยวชาญด้านการเป็นผู้ตรวจประเมินตามระบบ Peer Evaluation รวมถึงการพัฒนาหน่วยตรวจประเมินขึ้นในระดับภูมิภาค เพื่อรองรับการขอรับรองมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยตามระบบ Peer Evaluation ให้กับห้องปฏิบัติการทั่วประเทศ
หนึ่งในกลไกสำคัญของการยกระดับมาตรฐาน คือระบบการประเมินสภาพความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการที่เกี่ยวกับสารเคมี ตามเกณฑ์ ESPRel ซึ่งครอบคลุมองค์ประกอบด้านความปลอดภัย 7 ด้าน โดยเริ่มจากการประเมินตนเอง (Self-assessment) เพื่อให้ห้องปฏิบัติการสามารถตรวจสอบจุดอ่อนและความเสี่ยงของตนเองได้อย่างเป็นระบบ ปัจจุบันมีห้องปฏิบัติการเข้าร่วมระบบ ESPReLกว่า 7,400 แห่ง จาก 80 องค์กรทั่วประเทศ ขณะที่มีห้องปฏิบัติการกว่า 200 แห่งผ่านกระบวนการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิภายนอกตามเกณฑ์การตรวจประเมินในระบบ Peer Evaluation และได้รับโล่และเกียรติบัตรจาก วช. ในฐานะห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัย
แม้จำนวนห้องปฏิบัติการที่ผ่านการประเมินจากผู้ทรงคุณวุฒิภายนอกยังมีไม่มากเมื่อเทียบกับจำนวนที่เข้าร่วมระบบ แต่แนวทางสำคัญของการพัฒนามาตรฐานความปลอดภัย คือ “การยกระดับ” โดยส่งเสริมให้แต่ละห้องปฏิบัติการนำผลการประเมินตนเองมาวิเคราะห์จุดอ่อนและจัดทำแผนปรับปรุงอย่างเป็นขั้นตอน จนสามารถพัฒนาให้เป็นไปตามเกณฑ์ที่กำหนด ขณะเดียวกัน วช. ยังนำการเข้าร่วมระบบมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัย ESPReL มาเป็นหนึ่งในเงื่อนไขสำคัญในการขอรับทุนวิจัยจากภาครัฐ เพื่อกระตุ้นให้ห้องปฏิบัติการวิจัยตระหนักถึงความสำคัญของความปลอดภัยและพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง เพื่อเข้าสู่มาตรฐานห้อปฏิบัติการปลอดภัย นับเป็นอีกหนึ่งกลไกเชิงนโยบายที่ช่วยขับเคลื่อนการยกระดับห้องปฏิบัติการไทยในระยะยาว
ผศ.สุชาดา กล่าวว่า การพัฒนาห้องปฏิบัติการยุคใหม่จำเป็นต้องให้ความสำคัญกับการใช้เทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทัน โดยเฉพาะ AI ที่สามารถช่วยวิเคราะห์ข้อมูล ประเมินความเสี่ยง และสนับสนุนการตัดสินใจด้านความปลอดภัยได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่การนำ AI มาใช้ต้องอยู่ภายใต้หลักธรรมาภิบาลข้อมูล ทั้งความโปร่งใส ความถูกต้อง และการตรวจสอบย้อนกลับได้ (Data Transparency) โดยยังต้องมีมนุษย์เป็นผู้ตรวจสอบและยืนยันผลก่อนนำไปปฏิบัติจริง
“หัวใจสำคัญของการใช้ AI ในแล็บยุคใหม่ คือการใช้เป็นเทคโนโลยีสนับสนุน แต่ต้องมี Human Verification หรือมนุษย์คอยตรวจสอบยืนยันความถูกต้องเสมอ” ผศ.สุชาดา กล่าว
ปัจจุบันสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ได้สนับสนุนให้มหาวิทยาลัยในเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยหลายมหาวิทยาลัยนำเทคโนโลยีและ AI มาประยุกต์ใช้เพื่อยกระดับความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการอย่างเป็นรูปธรรม อาทิ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) พัฒนาแพลตฟอร์ม Smart LAB โดยนำ AI มาวิเคราะห์และประเมินจุดอ่อนของห้องปฏิบัติการตามเกณฑ์ของ วช. พร้อมเสนอแนวทางปรับปรุงแก้ไข ขณะที่ มหาวิทยาลัยมหิดล นำระบบสารสนเทศโดยใช้ AI ทำงานร่วมกับคนเพื่อตรวจสอบความปลอดภัยภายในห้องปฏิบัติการ ในระบบ Peer Evaluationทดแทนการเดินตรวจและบันทึกข้อมูลด้วยกระดาษ มุ่งสู่ห้องปฏิบัติการไร้กระดาษ (Paperless) ในขณะที่หลายมหาวิทยาลัยเริ่มนำเทคโนโลยี AI มาประยุกต์ใช้ในการดำเนินการยกระดับมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยภายในมหาวิทยาลัย เช่น มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) นำAI มาประยุกต์ใช้ในกระบวนการจัดแยกประเภทของเสียอันตรายโดยใช้องค์ความรู้และหลักเกณฑ์จากคู่มือการจัดการของเสียสารเคมีและของอันตราย มจธ. พร้อมแสดงเหตุผลประกอบเพื่อให้ผู้ปฏิบัติงานตรวจสอบยืนยัน (Verify) ก่อนนำไปจัดแยกประเภทและจัดเก็บก่อนนำไปกำจัดตามมาตรฐาน
ความก้าวหน้าเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การยกระดับมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเรื่องความปลอดภัย แต่ยังเชื่อมโยงกับการใช้เทคโนโลยี AI เพื่อบริหารจัดการทรัพยากรและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม โดยการขับเคลื่อนของเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยจากมหาวิทยาลัยและภาคีเครือข่ายจากภาครัฐทั่วประเทศ รวมถึงบทบาทของ มจธ. ในฐานะเจ้าภาพจัดเวทีแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ในปีนี้ ถือเป็นส่วนสำคัญในการส่งเสริมการพัฒนาห้องปฏิบัติการไทยสู่แนวคิด “Safety Sustainability” ที่มุ่งสร้างความปลอดภัยควบคู่กับความยั่งยืน ที่เน้นการใช้เทคโนโลยี AI อย่างรู้เท่าทัน เพื่อสนับสนุนให้องค์กร สถาบันการศึกษา และประเทศไทยก้าวสู่เป้าหมาย ห้องปฏิบัติการยั่งยืน (Sustainable Lab) ที่เน้นการจัดการพลังงาน สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัยที่ดี เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการปล่อยคาร์บอนสุทธิเป็นศูนย์ Net Zero ได้ต่อไปในอนาคต
