ย้อนไปบทเรียนที่ภูมิภาคตะวันออกเฉียงใต้เพิ่งได้รับ ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์และความเสี่ยงต่อการปิดเส้นทางลำเลียงพลังงานสำคัญของโลกในช่วงที่ผ่านมา สะท้อนความจริงข้อหนึ่งที่หลายประเทศมองข้ามนั่นคือการพึ่งพาแหล่งพลังงานหรือเส้นทางใดเส้นทางหนึ่งมากเกินไป กลายเป็นความเสี่ยง และความเปราะบางเชิงยุทธศาสตร์ แม้เหตุการณ์เหล่านี้จะเกี่ยวข้องกับพลังงานฟอสซิลเป็นหลัก แต่บทเรียนที่ลึกกว่านั้นคือ ทุกระบบเศรษฐกิจต้องการความมั่นคงและความต่อเนื่องในการจัดหาพลังงาน

คำตอบของภูมิภาค และโจทย์ใหม่ที่ตามมา

สำหรับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คำตอบหนึ่งคือการลดการพึ่งพาพลังงานนำเข้า ด้วยการหันมาพัฒนาแหล่งพลังงานภายในภูมิภาค การเพิ่มสัดส่วนพลังงานหมุนเวียนไม่เพียงสนับสนุนเป้าหมาย Net Zero เท่านั้น แต่ยังช่วยรองรับความต้องการใช้ไฟฟ้ารูปแบบใหม่ที่เกิดจากการขยายตัวอย่างรวดเร็วจากการลงทุนด้านเทคโนโลยีขั้นสูง เช่น ดาต้า เซ็นเตอร์ ส่งผลให้เกิดข้อจำกัดต่อระบบโครงข่ายไฟฟ้า ด้วยแหล่งพลังงานหมุนเวียนผลิตไฟฟ้าได้ไม่สม่ำเสมอ ไม่ว่าจะเป็นการใช้แผงโซลาร์ที่ผลิตไฟได้เฉพาะตอนกลางวันที่มีแดด กังหันลมผลิตได้เฉพาะเมื่อมีลม และพลังน้ำก็ลดลงในฤดูแล้ง ช่วงเวลาที่ผลิตไฟได้มาก จึงมักไม่ตรงกับช่วงเวลาที่คนต้องการใช้ไฟจริง ยิ่งระบบไฟฟ้าพึ่งพาพลังงานหมุนเวียนมากขึ้นเท่าใด ความจำเป็นในการมีระบบกักเก็บไฟฟ้าไว้ใช้ในช่วงที่ผลิตไม่ได้ก็ยิ่งเพิ่มขึ้นเท่านั้น

การกักเก็บพลังงาน หัวใจของระบบไฟฟ้าแห่งอนาคต

เมื่อพูดถึงการกักเก็บพลังงาน คำตอบแรกที่คนส่วนใหญ่นึกถึงคือระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่ ซึ่งเป็นเทคโนโลยีที่มีบทบาทสำคัญและทำงานได้ดีในระดับหนึ่ง แต่เมื่อโจทย์ขยับไปสู่การกักเก็บพลังงานในระดับระบบสาธารณูปโภคของประเทศ ซึ่งต้องจ่ายไฟในปริมาณมากอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน ระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่ต้องเผชิญทั้งข้อจำกัดทางเทคนิคและต้นทุนการลงทุนที่สูง จนอาจไม่คุ้มค่าในเชิงเศรษฐกิจ ช่องว่างนี้เองที่ทำให้ทั่วโลกหันกลับมาสนใจเทคโนโลยีการกักเก็บพลังงานอีกรูปแบบหนึ่ง

เทคโนโลยีดังกล่าวไม่ใช่นวัตกรรมใหม่ หากแต่เป็นสิ่งที่โลกใช้งานมากว่าศตวรรษ โรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ (Pumped Storage Hydropower: PSH) ทำงานด้วยหลักการเรียบง่าย คือใช้ไฟฟ้าส่วนเกินสูบน้ำขึ้นไปเก็บในอ่างด้านบน แล้วปล่อยกลับลงมาผลิตไฟเมื่อระบบต้องการ ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่ระบบแบตเตอรี่ยังไม่สามารถเทียบได้ คือการกักเก็บในระดับที่ระบบทั้งประเทศต้องการ และอายุใช้งานหลายทศวรรษ เป็นสิ่งที่แบตเตอรี่ทั่วไปไม่สามารถทำได้ เพื่อให้เห็นภาพ PSH เปรียบได้กับ "Green Mega-Power Bank" หรือแบตเตอรี่สำรองขนาดใหญ่จากธรรมชาติ จากรายงาน Hydropower Special Market Report ขององค์การพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) ยืนยันทิศทางนี้ โดยประเมินว่าแม้กำลังกักเก็บด้วยแบตเตอรี่จะขยายตัวกว่าสิบเท่าภายในปี 2573 กำลังกักเก็บของ PSH ก็ยังคงสูงกว่าอย่างมีนัยสำคัญ และคาดว่า PSH จะคิดเป็นสัดส่วนถึงร้อยละ 30 ของกำลังผลิตพลังน้ำใหม่สุทธิทั่วโลก

สองเส้นทางสู่ PSH

คำถามถัดมาคือ กำลังกักเก็บเหล่านี้จะเกิดขึ้นจากที่ใด?

การเพิ่มกำลังกักเก็บด้วย PSH ทำได้หลายแนวทาง หนึ่งในแนวทางที่ได้รับความสนใจเพิ่มขึ้น คือการเพิ่มความสามารถสูบกลับให้แก่โรงไฟฟ้าพลังน้ำที่มีอยู่เดิม หรือ PSH Retrofitting ซึ่งใช้ประโยชน์จากเขื่อน อ่างเก็บน้ำ และโครงข่ายสายส่งที่ลงทุนไปแล้ว ทำให้พัฒนาได้เร็วและเห็นผลเป็นรูปธรรมได้ก่อน ขณะเดียวกัน การพัฒนาโครงการขึ้นใหม่ในพื้นที่ที่มีศักยภาพก็เป็นอีกแนวทางที่รองรับความต้องการในระยะยาว โดย IEA ระบุว่า นอกเหนือจากกำลังกักเก็บที่จะเพิ่มขึ้นจากโครงการที่พัฒนาขึ้นใหม่ ยังมีอีก 3.3 ล้านเมกะวัตต์-ชั่วโมงจากทั่วโลกที่จะมาจากการเพิ่มความสามารถสูบกลับให้แก่โรงไฟฟ้าที่มีอยู่เดิม

แนวทางเหล่านี้สะท้อนภาพที่ใหญ่ขึ้นของการเปลี่ยนผ่านพลังงาน นายเดวิด แวน ดาว ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร บริษัท พีเอสจี คอร์ปอเรชั่น จำกัด (มหาชน) หรือ PSGC ให้มุมมองว่า “การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานที่ยั่งยืน ไม่ได้เกิดจากการเพิ่มพลังงานหมุนเวียนเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยระบบที่สร้างสมดุลระหว่างความมั่นคง ความยั่งยืน และการเติบโตในระยะยาวไปพร้อมกัน เทคโนโลยีกักเก็บพลังงานอย่างโรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ จึงเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ช่วยเสริมเสถียรภาพให้ระบบไฟฟ้า และเปิดโอกาสให้พลังงานหมุนเวียนเติบโตได้อย่างเต็มศักยภาพ”

สปป.ลาว โครงสร้างพื้นฐานที่พร้อมต่อยอด

เมื่อพิจารณาแนวทางดังกล่าวสำหรับบริบทของอาเซียน สปป.ลาว คือประเทศที่โดดเด่นอย่างยิ่ง สปป.ลาว เป็นผู้ส่งออกไฟฟ้าพลังน้ำรายใหญ่ที่สุดของภูมิภาคในปัจจุบัน โดยภาครัฐของ สปป.ลาว ตั้งเป้าส่งออกไฟฟ้ารวม 20 กิกะวัตต์ภายในปี 2573 เพื่อ สถานะดังกล่าวสะท้อนว่า สปป.ลาวมีทั้งโรงไฟฟ้าพลังน้ำและอ่างเก็บน้ำที่ดำเนินการอยู่แล้วจำนวนมาก รวมถึงพื้นที่ที่มีศักยภาพสำหรับพัฒนาโครงการใหม่ ซึ่งเป็นองค์ประกอบตั้งต้นที่การพัฒนา PSH ต้องการ ในฐานะที่ PSGC ดำเนินธุรกิจอยู่ในห่วงโซ่อุปทานพลังงานของภูมิภาคอยู่แล้ว การขยายสู่ PSH เป็นการต่อยอดจากความเข้าใจตลาดพลังงานที่บริษัทมี ทั้งนี้ PSGC ได้ลงนามบันทึกความเข้าใจ (MOU) ร่วมกับรัฐวิสาหกิจไฟฟ้าลาว (EDL) เพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการปรับปรุงโรงไฟฟ้าพลังน้ำเดิมที่มีศักยภาพให้เป็นระบบสูบกลับ เพื่อเสริมความมั่นคงทางพลังงานและรองรับความต้องการไฟฟ้าภายใน สปป.ลาว โดยหากมีกำลังผลิตเพียงพอ ก็สามารถส่งออกไปยังประเทศในภูมิภาคผ่านโครงข่ายสายส่งของ EDL ได้ นอกจากนี้ บริษัทยังได้ลงนาม MOU กับรัฐบาลแห่ง สปป.ลาว เพื่อศึกษาศักยภาพพื้นที่สำหรับการพัฒนาโครงการในระยะยาวควบคู่กัน

เกมระยะยาวที่ต้องวางรากฐานตั้งแต่วันนี้

การพัฒนาโครงการ PSH เป็นการลงทุนเชิงกลยุทธ์ในระยะกลางถึงระยะยาว ที่ต้องอาศัยการศึกษาความเป็นไปได้อย่างรอบด้านเป็นลำดับขั้น ตั้งแต่การประเมินศักยภาพเบื้องต้น ไปจนถึงการศึกษาเชิงลึกด้านเทคนิคและความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ ก่อนการตัดสินใจลงทุนจริง PSGC จึงมองโครงการนี้ในกรอบการวางรากฐานระยะกลางถึงระยะยาว มากกว่าการติดตามความคืบหน้าเป็นรายไตรมาส ขณะที่ IEA ระบุว่าความท้าทายของ PSH อยู่ที่การเป็นโครงการขนาดใหญ่ที่ใช้เงินลงทุนสูง การทำงานร่วมกับภาครัฐและเจ้าของโครงสร้างพื้นฐานตั้งแต่ต้นน้ำจึงเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้โครงการเดินหน้าได้อย่างมั่นคง

ทั้งหมดนี้สะท้อนมุมมองที่ PSGC มีต่อทิศทางของระบบพลังงานในอนาคต การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานในทศวรรษหน้าจะไม่ได้ถูกวัดจากปริมาณพลังงานสะอาดที่ผลิตได้เพียงอย่างเดียว หากแต่ถูกวัดจากความสามารถในการกักเก็บพลังงานไว้ใช้ในช่วงเวลาที่ระบบต้องการ สำหรับภูมิภาคที่มีทรัพยากรน้ำอุดมสมบูรณ์อย่างอาเซียน PSH จึงอาจเป็นจิ๊กซอว์สำคัญที่ช่วยเติมเต็มระบบไฟฟ้าให้มั่นคงและยืดหยุ่นยิ่งขึ้น และนั่นคือทิศทางที่ PSGC เลือกเตรียมความพร้อมไว้ตั้งแต่วันนี้