กมธ.พาณิชย์ฯ  หาทางช่วยเหลือเกษตรไร่ยาสูบ  ย้ำ! นโยบายเด็กเกิดหลังปี 55 ห้ามซื้อยาสูบตลอดชีวิต  "Nicotine Free Generation"   “ยุคปลอดนิโคติน”  กระทบไร่ยาสูบหนัก  ภาครัฐสร้างแรงจูงใจ   ปลูกพืชชนิดอื่นทดแทนยาสูบ  แนะถอดบทเรียนต่างประเทศ  ห้ามซื้อสินค้ามีนิโคตินตลอดชีพ หวั่น! บุหรีเถื่อนไหลทะลักถึงเมืองหลวง

นายสัมฤทธิ์  แทนทรัพย์  ประธานคณะกรรมาธิการการพาณิชย์และทรัพย์สินทางปัญญา  สภาผู้แทนราษฎร เรียกประชุมคณะกรรมาธิการการพาณิชย์ฯ ตามที่ น.ส. ณัฐธิดา เทพสุทิน โฆษกคณะกรรมาธิการ เสนอญัตติ “แนวทางการให้ความช่วยเหลือเกษตรกรชาวไร่ยาสูบอย่างเป็นระบบ” โดย เชิญหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง มาให้ข้อมูล อาทิ กรมควบคุมโรค  กรมสรรพสามิต การยาสูบแห่งประเทศไทย ตัวแทนชาวไร่ยาสูบ สถาบันส่งเสริมสุขภาพไทย กรณีการได้รับอิทธิพลมาจากกรอบแนวคิด  FCTC (WHO Framework Convention on Tobacco Control)  เพื่อนำมาปรับใช้ ในประเทศไทย  หวังลดจำนวนนักสูบหน้าใหม่ ให้เหลือน้อยที่สุด  "Nicotine Free Generation"  หรือยุคปลอดนิโคติน 

โดยที่ประชุมคณะกรรมาธิการฯ​ หารือถึงสภาพปัญหาและข้อโต้แย้งเกี่ยวกับนโยบายควบคุมยาสูบ  เนื่องจากภาคีชาวไร่ยาสูบ  เห็นว่าการจำกัดการเข้าถึงไม่สามารถควบคุมหรือแก้ปัญหาการสูบบุหรี่ได้จริงในปัจจุบัน  หลังกระทรวงสาธารณสุข  ผลักดันนโยบาย กำหนดซื้อผลิตภัณฑ์ยาสูบ (Generation Ban) ​แนวคิด "Nicotine Free Generation"  หรือยุคปลอดนิโคติน  เป็นการกำหนดไม่ให้บุคคลที่เกิดหลังปี 2555  ไม่มีสิทธิ์ซื้อผลิตภัณฑ์ที่มีนิโคตินได้ตลอดชีวิต แม้จะบรรลุนิติภาวะแล้วก็ตาม  ​โดยครอบคลุมผลิตภัณฑ์นิโคตินทุกประเภท ทั้งบุหรี่ ซิการ์ และนิโคตินสังเคราะห์  ซึ่งจะส่งผลต่อภาพรวมของตลาดนิโคตินทั้งระบบในระยะยาว 

 คณะกรรมาธิการพาณิชย์ฯ​  เสนอคือ 1.การถอดบทเรียนนโยบายภาครัฐ กำหนดซื้อผลิตภัณฑ์ยาสูบ (Generation Ban) ​แนวคิด "Nicotine Free Generation"  หรือยุคปลอดนิโคติน  เป็นการกำหนดไม่ให้บุคคลที่เกิดหลังปี 2555  ไม่มีสิทธิ์ซื้อผลิตภัณฑ์ที่มีนิโคตินได้ตลอดชีวิต

 2.การปรับเปลี่ยนอาชีพเกษตรกร ภาครัฐควร สร้างแรงจูงใจและให้ความรู้แก่เกษตรกร  เพื่อให้เปลี่ยนไปปลูกพืชเชิงเดี่ยวชนิดอื่นทดแทนยาสูบ พร้อมทั้งหาตลาดรองรับเพื่อให้สอดคล้องกับบริบทโลกที่ให้ความสำคัญกับสุขภาพมากขึ้น    3. การทบทวนภาษีและบังคับใช้กฎหมาย   ทั้งผลิตภัณฑ์ในประเทศและนำเข้า รวมถึงต้องบังคับใช้กฎหมายอย่างเข้มงวดกับบุหรี่เถื่อนและบุหรี่ไฟฟ้า จากปัจจุบันจัดเก็บภาษีสรรพสามิตยาสูบสออัตรา ส่งผลกระทบในวงกว้าง

นางสาวบุญญา นาชัยเวียง ปุณณนิฎฐา  เลขานุการคณะกรรมาธิการ  ระบุว่าในฐานะที่เป็นหมอ เห็นด้วยกับแนวคิด Nicotine-Free Generation  แต่มีความกังวลและข้อสงสัยที่ต้องการสอบถามหน่วยงานที่ชี้แจง มีบทเรียนจากกรณีประเทศนิวซีแลนด์  ได้ประกาศใช้กฎหมาย Nicotine-Free Generation ในปี  2022   ต่อมาเพียง 2 ปี  นิวซีแลนด์ได้ตัดสินใจ  "ยกเลิก"  กฎหมายดังกล่าว   เนื่องจากปัญหาบุหรี่เถื่อน  เกิดการลักลอบจำหน่ายบุหรี่ผิดกฎหมาย  การขยายตัวของตลาดมืด  มีการเติบโตของตลาดที่ไม่เป็นทางการ  ผลกระทบด้านรายได้  ภาษีสรรพสามิตลดลง   นิวซีแลนด์ นับเป็น "บทเรียนสำคัญ"  สำหรับประเทศไทย  ควรมีมาตรการ หรือแนวทางออก เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดปัญหาซ้ำรอย (เช่น เรื่องตลาดมืดหรือภาษี) หากประเทศไทยจะเดินหน้าผลักดัน Nicotine-Free Generation ต่อไป

บทเรียนจากต่างประเทศ ที่ประชุมได้มีการยกตัวอย่างการบังคับใช้กฎหมายในต่างประเทศเพื่อเป็นกรณีศึกษา ​มัลดีฟส์   เริ่มประกาศห้ามตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2550  อังกฤษ   เริ่มดำเนินการตามหลังจากมัลดีฟส์ โดยกำหนดห้ามในวันที่ 1 มกราคม 2552  นิวซีแลนด์   ประสบปัญหาความไม่แน่นอนทางนโยบายเนื่องจากสถานการณ์ทางการเมืองที่มีการเปลี่ยนแปลง  มาเลเซีย  ได้รับผลกระทบจากการแทรกแซงนโยบายโดยผู้ประกอบการ ทำให้กลไกนโยบายไม่ต่อเนื่องและมีการยกเลิกไปในที่สุด  ขณะที่กรมควบคุมโรค  ยืนยันความจำเป็นของมาตรการดังกล่าวเนื่องจากข้อจำกัดด้านสุขภาพ  อ้างอิงผลการวิจัยว่าบุหรี่ส่งผลเสียต่อสุขภาพอย่างมาก ต้องใช้งบประมาณจำนวนมากในการดูแลรักษาผู้ป่วย  จึงต้องมีมาตรการควบคุมเพื่อหาทางออกร่วมกัน

ที่ประชุมหารือถึงกรณีปรับเพิ่มภาษีสารรพสามิตยาสูบแบบสองอัตรา ทำให้มีการเติบโตของบุหรี่ผิดกฎหมาย ในปี  2560 ผลการสำรวจพบว่าในบุหรี่ 100 ซอง  มีบุหรี่ผิดกฎหมายเพิ่มสูงขึ้นอย่างมาก  ขยับขึ้นมา 28 ซอง ต่อ 100 ซอง  ถือว่าเป็นการเติบโตที่สูงมาก  ต้องควบคุมร้านค้า ขายบุหรี่ถูกกฎหมายต้องปฏิบัติตามกฎระเบียบเคร่งครัด เช่น  ห้ามแบ่งขาย  และห้ามขายให้เด็กอายุต่ำกว่า 20 ปี  ความได้เปรียบของบุหรี่ผิดกฎหมาย  มีราคาถูกมากเพียง  20-25 บาท ต่อซอง ทำให้ผู้บริโภคเปลี่ยนไปซื้อบุหรี่ผิดกฎหมายมากขึ้น   ปัจจุบันมีการใช้ช่องทางออนไลน์และการส่งแบบ Delivery  ทำให้เข้าถึงผู้ซื้อได้ง่ายขึ้น

 โดยรูปแบบซองบุหรี่ถูกกฎหมายต้องเป็น  "ซองเรียบ"  ตามที่กฎหมายกำหนด แต่บุหรี่ผิดกฎหมายมักจะมี ภาพสีสันสวยงามและดึงดูดสายตา  สามารถพบเห็นซองบุหรี่ผิดกฎหมายได้มากขึ้นตามจุดสูบบุหรี่ที่มีการทิ้งซองเปล่าไว้  บุหรี่ผิดกฎหมายส่วนใหญ่จะพบมากในพื้นที่  ภาคใต้  เช่น จังหวัดสงขลา  ปัจจุบันบุหรี่ผิดกฎหมายได้แพร่กระจายเข้าสู่   เขตเมืองหลวงมากขึ้น โดยเฉพาะในกรุงเทพมหานคร ปทุมธานี และนครปฐม เนื่องจากการขยายตัวของระบบการสั่งซื้อออนไลน์

 ตัวแทนจากกรมสรรพสามิตได้ชี้แจงว่า เมื่อมีการปรับขึ้นภาษีสรรพสามิตยาสูบสูงขึ้น มักส่งผลให้ปริมาณบุหรี่เถื่อนในตลาดเพิ่มขึ้นตามไปด้วย เนื่องจากส่วนต่างของราคาภาษีต่อซองที่ค่อนข้างสูง  ​โดยในปีงบประมาณ 2567  ดำเนินคดีเกี่ยวกับยาสูบรวม  13,170 คดี  คิดเป็นมูลค่า ค่าปรับรวม  2,600 ล้านบาท  และยึดของกลางได้ประมาณ  2.8 ล้านซอง   จากนั้นในปีงบประมาณ 2568   จำนวนคดีเพิ่มสูงขึ้นเป็น   18,298 คดี  มูลค่าค่าปรับรวม  5,200 ล้านบาท  ยึดของกลางได้เพิ่มขึ้นเป็น  4.8 ล้านซอง   ในปีงบประมาณ 2569 (ข้อมูล 8 เดือนแรก: ต.ค. - พ.ค.)   ดำเนินคดีไปแล้ว  16,050 คดี  มูลค่าค่าปรับรวม  4,500 ล้านบาท  ยึดของกลางได้ประมาณ  4.2 ล้านซอง

ปัญหาบุหรี่นำเข้าจากต่างประเทศ  เป็นปัญหาส่วนใหญ่ของบุหรี่เถื่อนในตลาด โดยมีสัดส่วนสูงถึง 90% กว่า  ซึ่งมักเป็นยี่ห้อที่ไม่มีจำหน่ายทั่วไปในไทย   บุหรี่ไทยส่งออกที่ถูกลักลอบกลับเข้ามา  มีสัดส่วนประมาณ  8%  เป็นบุหรี่ที่ผลิตโดยการยาสูบแห่งประเทศไทยเพื่อส่งออก แต่ถูกนำกลับเข้ามาขายแบบผิดกฎหมาย  นอกจากนี้ยังเริ่มมีปัญหา บุหรี่ไฟฟ้า  ถือว่าบุหรี่ไฟฟ้าถือเป็น  ของเถื่อน 100%  ห้ามนำเข้า ห้ามครอบครอง และห้ามจำหน่ายอย่างเด็ดขาด อย่างไรก็ตาม การปราบปรามในส่วนนี้อาจไม่ได้อยู่ในอำนาจหน้าที่ของกรมสรรพสามิตโดยตรง   จึงต้องตัดวงจรที่ศูนย์กระจายสินค้า  และการเฝ้าระวังการ   ซื้อขายผ่านช่องทางออนไลน์  เพื่อให้สามารถจับกุมของกลางได้ในปริมาณมากและเข้าถึงรายใหญ่    ​​

ยอมรับว่าผลจากการปรับโครงสร้างภาษีทำให้ยอดจำหน่ายบุหรี่ลดลงอย่างมาก จากปี 2556  เคยขายบุรีได้กว่า 30,000 ล้านมวน เหลือเพียง 14,000 ล้านมวนในปี 2566   ยอดบุหรี่ปลอมและบุหรี่หนีภาษีเติบโตขึ้นอย่างน่ากลัว จากเดิมร้อยละ 22 เพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 30   โดยบุหรี่ผิดกฎหมายขายเพียง 20-25 บาท  ขณะที่บุหรี่ถูกกฎหมายของ กยท. ราคาอยู่ที่ 65-70 บาท   ขณะนนี้นักสูบ หันไปสูบยาเส้น  เพื่อเปลี่ยนพฤติกรรมไปสูบยาเส้นมากขึ้น  ทำให้ปัจจุบันยอดการสูบยาเส้น  เกือบ 20,000 ล้านมวน  แซงหน้ายอดจำหน่ายบุหรี่ของ กยท.  11,000 ล้านมวน  ไปแล้ว

​ กยท. ปรับราคารับซื้อให้สอดคล้องกับต้นทุนเพื่อให้ชาวไร่มีกำไรประมาณร้อยละ 15-20 ปัจจุบันราคาเฉลี่ยอยู่ที่ 127-130 บาทต่อกิโลกรัม   ยังไม่มีพืชทดแทนที่คุ้มค่า  กรมส่งเสริมการเกษตรฯ ยอมรับว่ายังไม่มีพืชไร่ตัวไหนให้ราคาดีเท่าใบยาสูบ และเมื่อมีการสำรวจความต้องการเปลี่ยนไปปลูกพืชอื่น พบว่าชาวไร่ไม่ถึงร้อยละ 10 ที่ต้องการเปลี่ยน เพราะใบยาสูบมี  ระบบประกันราคา  ที่แน่นอนทำให้ชาวไร่มั่นใจในรายได้   ใบยาเวอร์จิเนีย  กำไรประมาณ 15-23 บาทต่อกิโลกรัม   ใบยาเบอร์เลย์   กำไรประมาณ 14-18 บาทต่อกิโลกรัม   ใบยาเตอร์กิช  กำไรประมาณ 20-29 บาทต่อกิโลกรัม (เนื่องจากทำยากและใช้แรงงานสูงกว่า) 

ภาคีเครือข่ายชาวไร่ยาสูบแห่งประเทศไทย  ตัวแทนชาวไร่ยาสูบ  ชี้แจงผลกระทบต่ออุตสาหกรรมซึ่งมีคนเกี่ยวข้องประมาณ 120,000 คน   โดยการขึ้นภาษีและการเพิ่มคำเตือนบนซองบุหรี่ในช่วงปี 2564-2567   ไม่สามารถลดจำนวนผู้สูบได้ตามเป้าหมาย  (ลดลงเพียง 1% จาก 9.9 ล้านคนเหลือ 9.8 ล้านคน)  บุหรี่เถื่อนเติบโตขึ้นอย่างมาก จาก 3% เพิ่มเป็นเกือบ 28% ในปัจจุบัน  เนื่องจากมาตรการที่ตึงตัวเกินไปทำให้ตลาดหันไปหาผลิตภัณฑ์ที่ผิดกฎหมาย จึงไม่เห็นด้วยกับนโยบาย Generation Ban  เป็นเพียงนโยบายเชิงสัญลักษณ์  ได้ภาพลักษณ์แต่แก้ปัญหาผู้สูบไม่ได้จริง 

สำหรับการดูแลช่วยเหลือเกษตรกรในการปลูกพืชหลายชนิดเพื่อกระจายความเสี่ยง หากสินค้าชนิดใดชนิดหนึ่งราคาตกต่ำ เกษตรกรจะยังคงอยู่ได้  ที่ประชุมได้ยกตัวอย่างพื้นที่ เคยปลูกมันสำปะหลังจำนวนมาก แต่ปัจจุบันเปลี่ยนมาปลูก  กล้วยหอม แทน  ไทยยังมีโควตาการส่งออกไปยังประเทศญี่ปุ่น   การปลูกพืชทางเลือกในแหล่งปลูกยาสูบ  ในพื้นที่ปลูกยาสูบหลัก เช่น จังหวัดเพชรบูรณ์และชัยภูมิ เห็นว่า  ข้าวโพด เป็นตัวเลือกที่ดี โดยเฉพาะการปลูกข้าวโพดหลังฤดูทำนาเนื่องจากมีแหล่งน้ำเพียงพอและได้ราคาดี   โดยต้องประสานงานกับผู้ประกอบการอาหารสัตว์เพื่อกำหนด  ราคากลาง  รับซื้อข้าวโพด เพื่อสร้างสมดุลด้านราคาและสร้างความมั่นใจให้แก่เกษตรกรในการเปลี่ยนมาปลูกพืชชนิดนี้ ทุกภาคส่วนต้อหารือร่วมกันอย่างจริงจังเพื่อลดผลกระทบของเกษตรกรไร่ยาสูบซึ่งได้ปลูกสืบทอดกันมาตลอดชีวิต